පහල හපුවිද ලාක්ෂා කර්මාන්තය.
මාතලේ දිස්ත්රික්කයේ රත්තොට ප්රාදේශිය කොට්ඨාෂයේ පිහිටි ග්රාමයකි පහළ හපුවිද. ගොවිතැන ජීවිකාව කොට ගත් මෙම ග්රාමයේ පවුල් 273 ක් ජීවත් වෙති. මෙම පිරිස ලාක්ෂා කර්මාන්තයට විශේෂ දස්කමක් දක්වන ලද පිරිසක් වේ. පෙර රජ දවස මහනුවර රජමාළිගයේ කැටයම් කිරීමේ කටයුතු පහල හපුවිද ග්රාමයේ ශිල්පීන් විසින් සිදු කළ බවට තොරතුරු ලැබේ. විශේෂයෙන්ම ශ්රි දළදා මාළිගයේ කැටයම් නිර්මාණය කරන ලද්දේ ද පහල හපුවිද ලාක්ෂා ශිලපීන් විසින්ය. ලාක්ෂා කර්මානතයට අමතරව ලාක්ෂා කර්මාන්තයට අවශ්යවන වෙනත් හස්ත කර්මාන්තයන්ද මෙම ග්රාමයේ පවති.
රන්,රිදි, තඹ, පිත්තල යකඩ මෙන්ම වඩු කර්මාන්තය ද මෙම පහල හපුවිද ග්රාමයේ පවති. විශේෂයෙන්ම කම්මල් වැඩ ලාක්ෂා කර්මාන්තය පවත්වා ගෙන යාමට අවශ්ය දෙයක් වේ. ලාක්ෂා කර්මාන්තය සදහා පාවිච්චි කරනු ලබන ආයුධ සකස් කිරීම සහ අලුත් වැඩියා කිරීම සදහා යකඩ කම්හල් කර්මාන්තය වැදගත් වේ.
ලාක්ෂා කර්මානතය ඈත අතීතයේ සිටම දක්නට ලැබෙන බව කියවේ. ජනප්රවාදයට අනුව ශ්රි මහා බෝධින් වහන්සේ වැඩම වන අවස්ථාවේ මෙරටට පැමිණි දහ අට කුලයකට අයත් පිරිස් අතර ලාක්ෂා ශිල්පීන් සිටි බව කියවේ. එහෙත් ලාක්ෂා කර්මාන්තයට පහල හපුවිද ප්රදේශය සම්බන්ධ වනුයේ මහනුවර යුගයේදී ය. ක්රි:ව 1634 දි පමණ දෙවන රාජසිංහ රජුගේ කාලයේදිය. මෙකල රජ මාළිගයට අවශ්ය වු ලාකඩවලින් කරන ලද අවිඅතු, බස්කම්, තිරපොලු, ජනෙල් පොලු, මේස, ආදිය ලාකඩවලින් කැටයම් කර ලබා ගැනීමට වු අවශ්යතාවය අණ බෙර මගින් ප්රසිද්ධ කරන ලදි.
ඒ අනුව සතර කොරළේ දනාගමුව හංගිදි ගෙදර පුසුබ අප්පු නැමැත්තා මේ කාර්ය සදහා ඉදිරි පත් විය. මෙම වැඩය සදහා කැතල ලී අවශ්ය බව පුසුබ අප්පු රජුගෙන් ඉල්වා ඇත. එම ලී වර්ගය නියඹේපොල, වැල්ල, දොළුව අමුණු ගමේ ඔය දෑලේ සහ ඇල්කඩුව නිකවැල්ල හේන ගමේ ඇති බව යුව රජු වු ගොඩපොල විජයපාල රජුගෙන් දැනගන්නට ලැබුණි. දෙවන රාජසිංහ රජු විසින් පුසුබ අප්පුට මෙම ප්රදේශය ගම්වරයක් වශයෙන්ප්රodනය කරන ලදි. භාණ්ඩාගාරයෙන් මිනිසුන් 60 දෙනකුට පහසුවෙන් ගෙන යා හැකි කෑම වර්ග සහ හැපී නැමති ඇතින්න ද පුසුබ අප්පුට ලබා දි ගමට පිටත් කරන ලදි. මේ අය සමග හැපී නැමති ඇතින්න ඉහත ගමේ ඔයේ තිබුණ ආදාවල නැමති ස්ථානයේ හිද ගන්නා ලදි. ඒ නිසා මෙම ගම හැපිහිද යනුවෙන් භාවිතා කරන ලදි. හැපිහිද පසුව හපුවිද යනුවෙන් ව්යවහාර විය.
දෙවන රාජසිංහ රජුගෙන් පසුව දිගටම රජමාළිගයට අවශ්ය අවිඅතු, බස්තම්, තිර, ජනෙල් පොලු, ආදි ද්රව්යයන් වර්ෂයක් පාසා පහළ හපුවිද පුසුබ අප්පුගේ පරපුර විසින් සපයන ලදි. මෙයට අමතරව ප්රභු පවුල් සදහා අවශ්ය ලාක්ෂා භාණ්ඩත් සපයන් ලදි. මේ සදහා අවශ්ය දුව්ය අවට ප්රදේශයෙන් හා දුර බැහැර ප්රදේශවලින් සපයා ගන තිබේ. ලාකඩ, කෝන්, මසං, කැප්පෙටියා ගස්වල කෘමීන් විසින් සාදන ලද කූඩුවල කුඩු සූරා ගෙනවිත් රත් කොට ලාකඩ පෙරාගෙන ඒවාට පාට වර්ග එකතු කොට පහත සදහන් ආකාරයට සකසා ගෙන ඇත.
රතු කුඩු - සාදලිංගම් නැමති රතුගල් කුඩු කරගෙන ඇත. ඇත් දළ පාට, කහ නිල් පාට වර්ග සදහා ද පොළවේ ඛනිජ වර්ග යොදාගෙන වර්ණ සකස් කර තිබේ.
ලාක්ෂා කර්මාන්තයේ නියපොතු වැඩ සහ පට්ටල් වැඩ වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදේ. නියපොතුවැඩ මහින්දාගමනයෙන් පසු ශ්රි මහා බෝධීන් වහන්සේ වැඩම වන අවස්ථාවේ පැමිණි අටලොස්කුල ශිල්පීන්ට සම්බන්ධය. එම පරම්පරාවේ පිරිස්ක් මාවනැල්ල දනාගමුවේ සිට රජවාසලට අවශ්ය උපකරණ සපයා ඇත. පහල හපුවිද පැමිණි පුසුබු අප්පු දනාගමුවේ පරම්පරාවේ කෙනෙකු බව පැහැදිලිය. හැරමිටි, බස්තම්, සේසත්, අවුඅතු, මිටි, තිරපොල, බටනලා, කැට, හැදි, ආභරණ පෙට්ටි, පුටු, බංකු, ඇදන්, තොටිලි, දුණු, ඊතල, සන්නස්, කොපු, බෝල, ආදිය නියපොතු වැඩ ලෙස සැළකේ.
පට්ටල් වැඩ 1927 ශ්රි ලංකාවෙන් ඉන්දියාවේ ලාහෝර්වලට ගිය පිරිසක් පුහුණුව ලබා ඇත. පහල හපුවිද ප්රදේශයේ සිටි කේ.එච් අබේවර්ධන නැමැත්තා ද ඒ පිරිස සමග ගොස් පුහුණුව ලබා ඇත. හදුන් කූරු ස්ටැන්ඩ්, ඉටි පන්දම් ස්ටැන්ඩ්, ඇස්ටර්, පවුඩර් පෙට්ටි, ආභරණ පෙට්ටි, ස්ටූල්, කේක් පෙට්ටි, බෝල, දාන් ලෑලි, දුනු කැට, ආදා පට්ටල් වැඩ මෙහි සිදු වේ.
